Doğanın Erken Uyarı Sistemi: Hayvanlar Felaketleri Önceden Tahmin Edebilir mi?

1975 yılının dondurucu bir kış sabahında, Çin’in Haicheng şehri sakinleri kan donduran bir manzarayla karşılaştı. Yüzlerce yılan, kış uykularını yarıda keserek karlı toprağın üzerine fırlamıştı. Bu, soğukkanlı canlılar için kelimenin tam anlamıyla bir intihar göreviydi; zira dondurucu soğukta sığınaklarını terk etmek, yılanlar için kaçınılmaz bir ölüm demekti. Peki, bir canlıyı kendi biyolojik programına ihanet etmeye ve ölüme yürümeye iten şey ne olabilir? Doğal afetlerin insanlığı en savunmasız anında yakaladığı bir dünyada, hayvanların bu "altıncı hissi" sadece bir halk efsanesi mi, yoksa henüz dilini çözemediğimiz kadim bir erken uyarı sistemi mi?

Kış Uykusunu Bozan Kehanet

Haicheng’de yaşanan bu tuhaf olay, kısa bir süre sonra gerçekleşecek olan 7.3 büyüklüğündeki yıkıcı depremin habercisi olarak tarihe geçecekti. Bilimsel açıdan bakıldığında, yılanların dondurucu soğukta dışarı çıkması bir anomaliden çok daha fazlasıdır. Bu durum, sismik aktivitenin henüz bizler tarafından hissedilmeden önce doğanın derinliklerinde nasıl bir huzursuzluk yarattığını gösteren en radikal örneklerden biri kabul edilir. Yılanlar gibi çevre değişimlerine aşırı duyarlı canlıların, hayatta kalma içgüdülerini baskılayarak kendilerini karların üzerine atması, yaklaşan felaketin şiddeti hakkında sessiz ama dehşet verici bir çığlık gibidir.

Göç Yolunda Bir U Dönüşü: Fırtınayı Sezen Kuşlar

Hayvanların bu öngörü yeteneği sadece yer kabuğunun hareketleriyle sınırlı kalmıyor. 2014 yılında Tennessee, ABD’de gözlemlenen altın kanatlı ötleğenlerin (golden-winged warblers) hikayesi, bu biyolojik sensörlerin ne kadar hassas olduğunu kanıtlar nitelikte. Bu minik kuşlar, 5.000 kilometrelik zorlu göç yolculuklarını daha yeni tamamlamış ve bitkin düşmüşlerdi. Ancak bölgeye yaklaşan hortum felaketinden hemen önce, yorgunluklarına meydan okuyarak aniden rotalarını değiştirdiler ve 700 kilometre daha uçarak tehlikeli bölgeden uzaklaştılar. Göç yorgunluğunun bile bastıramadığı bu kaçış içgüdüsü, doğanın kendi çocuklarına fısıldadığı o gizemli uyarının gücünü ortaya koyuyor.

Antik Çağlardan Günümüze Bir Mit

İnsanoğlunun hayvanları birer "kristal küre" gibi görme eğilimi aslında yeni bir fenomen değil. Tarihçi Thucydides, M.Ö. 373 yılında Helice depremi gerçekleşmeden önce farelerin, gelinciklerin, yılanların ve köpeklerin şehri terk ettiğini not düşmüştü. Binlerce yıl öncesinden gelen bu gözlemler, hayvanların çevrelerindeki mikroskobik değişimlere karşı sergiledikleri hassasiyetin, kolektif insan hafızasında ne kadar derin bir yer edindiğini gösteriyor. Peki, bu kadim inanışın arkasında yatan modern biyolojik gerçeklik ne olabilir?

Tahmin mi, Yoksa Hızlı Bir Reaksiyon mu?

Bilim dünyası, bu gizemi çözmek için verilerin izini sürüyor. 2018 yılında Almanya'daki GFZ Helmholtz Yerbilimleri Merkezi, konuyla ilgili 180 akademik makaleyi inceleyerek kapsamlı bir analiz yürüttü. Araştırma, hayvanların ana depremi "önceden bildiğine" dair somut bir kanıt bulamadı. Bunun yerine daha çarpıcı bir hipotez sundu: Hayvanlar geleceği tahmin etmiyor, sadece insanların henüz hissetmediği "öncü şoklara" (foreshocks) bizden çok daha hızlı tepki veriyorlar.

Bu konudaki bilimsel duruşu şu değerlendirme özetlemektedir:

"Pek çok hayvanın çevresel faktörlere, özellikle de sismik aktiviteye karşı bizden daha duyarlı olduğu bir gerçek, ancak şimdiye kadar bu duyarlılığı bir tahmin aracı olarak kullanabileceğimize dair sağlam bir kanıt bulunamadı."

Buradaki temel sorun, bir davranışın "sıra dışı" olarak tanımlanmasının son derece öznel olmasıdır. Bilim insanları, hayvanların "normal" davranışlarına dair elimizde yeterli uzun vadeli veri (baseline data) bulunmadığına dikkat çekiyor. Bir davranışın anormal sayılabilmesi için önce normalin ne olduğunun tam olarak bilinmesi gerekir; ancak mevcut bilimsel külliyat bu temel veriden hala yoksundur.

Hayvanların afet kahini olduğu inancını besleyen bir diğer unsur ise "onaylama yanlılığı" (confirmation bias) dediğimiz psikolojik mekanizmadır. Bir felaket yaşandıktan sonra hafızamızı yoklayıp inançlarımıza uyan verileri (örneğin köpeğin o gün sebepsiz yere havlaması) seçerek yorumlama eğilimindeyizdir. Hayvan davranışlarının genellikle afet sonrası geriye dönük (retrospektif) olarak rapor edilmesi ve afet anında kontrollü veri toplamanın imkansızlığı, bu gözlemlerin bilimsel bir tahmin aracına dönüşmesini zorlaştırıyor.

Geleceğin Teknolojisi: Uzaydan Hayvan Takibi (ICARUS Projesi)

Kadim gözlemleri somut verilere dönüştürmek için artık uzay çağı teknolojisi devreye giriyor. Max Planck Hayvan Davranışları Enstitüsü tarafından yürütülen ICARUS projesi, bu alandaki en umut verici adımlardan biri. İtalya'daki çiftlik hayvanları (inekler, koyunlar, keçiler ve köpekler) üzerinde yürütülen öncül çalışmaların ardından, şimdi çeşitli türlere takılan minyatür vericilerle hayvan hareketleri uzaydan takip ediliyor. Bu verilerin halka açık bir online veri tabanında (public online database) toplanması, bilim insanlarının hayvanların çevresel değişimlere verdiği tepkileri gerçek zamanlı analiz etmesine olanak tanıyor. Teknoloji, kadim sezgileri dijital birer veriye dönüştürerek belirsizliği ortadan kaldırmayı hedefliyor.

Bilim henüz hayvanların karmaşık duyusal dünyasını ve bu kadim hassasiyeti tam olarak çözebilmiş değil. Ancak teknolojik imkanların artmasıyla birlikte, bir zamanlar "mit" olarak görülen bu gözlemlerin altında yatan biyolojik gerçeklikleri gün yüzüne çıkarıyoruz. Kuşların fırtına öncesi sessizliği veya yılanların intiharvari uyanışları, doğanın kendi içindeki o devasa erken uyarı sisteminin parçaları olabilir. Gelecekte sismograflarımız, gökyüzünde kanat çırpan bir kuş sürüsünün veya meralarda huzursuzca dolaşan bir sürünün biyolojik sensörleri olabilir mi? Belki de doğanın bu kadim fısıltılarını tamamen deşifre ettiğimiz gün, felaketler karşısında artık hazırlıksız olmayacağız.